ویژگیهای نیروهای اطلاعاتی از نظر فقه سیاسی

از آنجا که اسلام یک دین سیاسی و برای اجرای حدود خدا در زمین آمده است و دین اسلام از سیاست جدا نیست و سیاست هم از اسلام از همان روزهای نخستین که هنوز آیات مربوط به جنگ و حکمت و ... نازل نشده بود و پیامبر اکرم (ص) فقط آیات توحید و آیات اخلاقی را تلاوت می‌کردند مخالفتهای قریش هم آغاز شد و جاذبه‌ها و دافعه‌ها، موافقتها و مخالفتها و ... که از ویژگیهای بارز حرکتهای سیاسی هستند، کاملاً مشاهده می‌شود. یعنی حتی آیه قولولااله الا الله تفلحوا هم ایجاد جریان سیاسی می‌کرد در حالیکه مضمون آیه یک معنی فلسفی و عبادی را بیشتر نشان می‌دهد تا یک معنی سیاسی قرآن خواندن رسول اکرم (ص) در کنار کعبه هم از طرف دشمن خطرناک تشخیص داده می‌شد و بهمین علت بود که از همان ابتدا آزار و شکنجه مسلمانان را شروع کردند تا جائیکه پیامبر با علی (ع) در دره‌های مکه نماز می‌خواندند.


بعد از این مراحل که دستور مهاجرت صادر شد، خودش موضع‌گیری سیاسی است رفتن مسلمانان به حبشه و جلب‌نظر نجاشی کاملاً یک پیروزی سیاسی بود و قریش بسیار تلاش کردند که صحنه را عوض کنند ولی قادر نشدند. جمع کردن مسلمانان انصار و مهاجر در مدینه، منسجم کردن نیروهای خودی بشمار می‌رود و بعد از این مراحل بود که آیات قتال که در سیاسی بودن آنها شکی نیست نازل شد: ”یا ایها النبی جاهد الکفار و المنافقین و اغلظ علیهم و ماویهم جهنم و بئس المصیر (توبه:73) ای پیامبر با کفار و منافقین جهاد کن و بر آنها سخت گیر که منزلگاه نهائی آنها جهنم است و چه سرانجام بدی است. از طرفی دستور جهاد صادر می‌شود و از طرفی وعده جهنم به کفار و منافقین داده می‌شود که نشان‌دهنده هماهنگی مواضع سیاسی اسلام با عقاید مذهبی و آخرتی آن است.

سیاسی بودن دین اسلام به قدری از نظر آیات و روایات و تاریخ مسلم است. که جای هیچ گونه تردیدی برای انسان باقی نمی‌گذارد و بعلت سیاسی بودن دین اسلام بود که عده‌ای جدائی دین از سیاست را مطرح کردند و در واقع این یک توطئه سیاسی برای خنثی کردن آثار سیاسی اسلام است. و لذا کسانی که با ادعای اسلام ظاهراً از مسائل سیاسی کنار می‌کشند. خودشان مخالفین سیاسی اسلام بشمار می‌آیند زیرا با دور ماندن از صحنه‌های سیاسی، عده‌ای هم بعنوان پیروی از آنها کناره‌گیری می‌کنند. یعنی خود این کناره‌گیریها و بی‌تفاوتها یک سیاستی است که در مقابل سیاست‌های اسلام اتخاذ می‌شود و در واقع جبهه‌ای می‌شوند در مقابل آنهائی که اعتقاد به این روایت رسول اکرم (ص) دارند که فرمود: ”من اصبح لایهتم بامور المسلمین فلیس بمسلم.

اسلام بعنوان مکتبی که علاوه بر ابعاد گوناگون که دارد دارای بعد سیاسی هم هست دارای روش خاصی برای تربیت نیروهای موردنیازش می‌باشد. این روشها که تحت عناوین مختلفی در متون اسلامی موجود است. از یک شمولیت و فراگیری خاصی برخوردارند که از ابعاد فردی نیروهای سیاسی گرفته تا ویژگیهای اجتماعی و نحوه کار در یک تشکیلات اسلامی و ... را شامل می‌شوند. مطالب اجتماعی و نحوه کار در یک تشکیلات اسلامی و ... را شامل می‌شوند. مطالب فراوانی که در کتابهای اخلاقی بحث می‌شود، ابعاد فردی، درونی، و عبادی و ... نیروهای سیاسی را مورد بحث قرار می‌دهند.

کارهای سیاسی بگونه‌ای است که اگر کسی بخواهد در آنها وارد شود. علاوه بر صفات سیاسی مثل داشتن قوه تحلیل سیاسی، قوه تصمیم‌گیری، قاطعیت، زمینه مناسب کاری گروه و تشکیلات و ... باید دارای صفات و ویژگیهای لازم برای یک نیروی اطلاعاتی باشد. زیرا کارهای سیاسی نوعاً با اخبار و کشف مجهولات و تحلیل‌های اطلاعاتی یافتن عوامل دئشمن کسب اطلاعات و ... که از صفات یک نیروی اطلاعاتی هستند. رابطه مستقیم دارند، بنابراین در بحث تربیت نیروهای سیاسی اسلام، ویژگیهای نیروهای اطلاعاتی اسلام باید منظور شده و مورد بحث قرار گیرد.

 

محیط‌شناسی

اولین ویژگی‌ای که یک نیروی اطلاعاتی از نظر اسلام باید دارا باشد، داشتن حالت و ملکه‌ای است که بوسیله آن انسان متوجه محیط شده و آن را ارزیابی و کنترل کند. لازمه عمل آگاهانه در هر محیطی و لازمه موفقیت و به نتیجه رسیدن اعمال انسان این است که به آگاهی تمام نسبت به محیط خود وارد عمل شود. بدون اطلاعات کافی پیرامون محیط و جامعه اگر کسی بخواهد عمل کند مسلماً اغلب مواقع با شکست مواجه خواهد شد.

خداوند متعال می‌فرماید که ما علاماتی را در زمین قرار دادیم شاید که شما هدایت شوید: ”و القی فی الارض رواسی ان تمیدبکم و انهارا و ”سبلا“ لعلکم تهتدون و علامات و بالنجم هم یهتدون (نحل: 15 و 16) قرار دادیم در زمین نهارهایی و راههایی شاید که شما هدایت شوید و قرار دادیم علامتهایی و بوسیله ستارگان آنان هدایت می‌شوند.

روایات فراوانی وارد شده که در آنها به شناخت زمان تدبر و عاقبت‌اندیشی در کارا توصیه شده، لازمه آگاهی به عواقب امور شناخت محیطی است که عمل در آن واقع می‌شود زیرا عاقبت‌اندیشی از دو عامل مهم تاثیر می‌گیرد، یکی زمینه‌ها و شرایط خارجی و دیگر عقلی که روی این زمینه‌ها، اندیشه می‌کند. اگر عقلی خوب کار کند ولی به محیط خارج آگاهی نداشته باشد. تصمیم‌گیری و عملش سست و انحرافی خواهد بود. بنابراین لازمه محکم‌کاری و تدبر و عاقبت‌اندیشی که در روایات فراوانی مومنین را به آنها توصیه کرده‌اند.

داشتن آگاهی و اطلاعات کافی پیرامون محیط و عوامل موثر در آن است. امام علی (ع) می‌فرمایند: “التدبیر قبل العمل یومنک من الندم“ عاقبت‌اندیشی قبل از عمل موجب عدم بروز پشیمانیها می‌شود، برعکس مسئله هم درست است، یعنی اگر قبل از عمل، تدبیر در کار نباشد، هیچ ضمانتی برای عدم بروز پشیمانی نخواهد بود و چه بسا موجب فساد و پشیمانی بشود.

در بیان دیگری از امام علی (ع) در غررالحکم آمده است که: من نظر فی العواقب سلم من النوائب یعنی اگر کسی در عواقب امور بیندیشد از سختیها در امان خواهد بود و روایات فراوانی پیرامون تدبیر و عاقبت‌اندیشی، عمل با علم و ... آمده است که اگر جنبه‌‌های عملی این روایات را بررسی کنیم می‌بینیم که همگی دلیل بر لزوم آگاهی و شناخت محیط و بمنزله تشویق و ترغیبی برای شناسائی محیط هستند. هر چند که لوازم دیگری هم دارند که خارج از بحث ماست. شناسائی محیط دارای ابعاد بسیار وسیعی است که از شناسائی اماکن گرفته تا افراد و گروهها، شناسائی درون و برون خودشناسی تا خداشناسی همگی زمینه‌های گوناگون محیط‌شناسی در اسلام است، اشاره قرآن در سوره ممتحنه آیه 1 (یا ایها الذین آمنوا لاتتخذوا عدوی و عدوکم اولیا) مبنی بر قرار ندادن دشمنان خدا و خود را بعنوان دوست، اشاره علی (ع) (ایای و مصاحبه اهل الفسوق) مبنی بر حذر بودن از مصاحبت اهل فسوق و یا روایت: المومن عارف بزمانه، همگی حاکی از لزوم شناسائی محیط و اطراف و افراد از نظر فقه سیاسی است.

 

شک (شکاکیت)

شک عبارت از این است که انسان در مورد کسی و یا کاری 50 درصد احتمال صدق و 50 درصد احتمال کذب بدهد و اساس کارهای اطلاعاتی بر این مبنی استوار است، و یک نیروی اطلاعاتی برای رسیدن به واقع و کشف واقع باید مراحلی را طی کند که عبارتند از: 1- شک و تردید درباره واقعه 2- تعقیب و تحقیق از واقعه 3- کشف و رفع شک

در فقه سیاسی، یک نیروی سیاسی یا اطلاعاتی در مورد کارهائی که صحت و سقم آنها را نمی‌داند. نمی‌تواند قضاوت کند و نسبت به آنها شک دارد و بهمین دلیل جریان را از طریق شرعی تعقیب می‌کند تا به کشف واقعه نائل شود و حالت شک و تردید در وی از بین برود.

خداوند متعال در سوره اسری آیه 26 می‌فرماید: ”و لاتقف ما لیس لک به علم“ و یا در سوره حجرات آیه 6 می‌فرماید: یا ایها الذین آمنوا ان جاءکم فاسق بنبافتبینوا ان تصیبوا قوما بجهاله فتصبحوا علی ما فعلتم نادمین رسول اکرم می‌فرماید اگر کسی بدون علم عمل کند، فسادی که بوجود می‌آورد بیشتر از اصلاحی است که می‌کند.

علی (ع) می‌فرمایند: الطمانینه الی کل احد قبل الاختیار عجز، یعنی اطمینان به هر کسی قبل از تحقیق ضعف و ناتوانی است.

در مواردی که از نظر قرآن و یا از نظر روایات به آن اشاره شد و نمونه‌های فراوان دیگری در فقه سیاسی همگی نشانگر عدم اعتماد و لااقل شک و تردید نیروهای سیاسی اسلام در مواردی است که تعیین ندارند. یک نیروی اطلاعاتی تا از طریقه‌های تعیینی که مورد قبول شرع باشد، مطلبی را بدست نیاورد. در مورد آن شک خواهد داشت و هرگز بدون تحقیق، کسی یا خبری را نمی‌پذیرد و تائید نمی‌کند، دامنه این شک و شکاکیت بقدری باید وسیع باشد که حتی افرادی را که مدتها تجربه شده‌اند شامل شود و لو اینکه از افراد معتمد و قابل اطمینان باشند، باید توجه داشت که اطمینان به یک نفر با شک کردن در مورد او منافاتی ندارد یعنی شک و تردید هم قبل از اطمینان وجود دارد و هم بعد از اطمینان، منتها شک بعد از اطمینان در مورد اعمال و موارد خاصی بوجود می‌آید ولی شک قبل از اطمینان روی کلیت فرد است و تمام امور وی را شامل می‌شود کما اینکه امام صادق (ع) می‌فرمایند: ”وکن علی حذر من اوثق الناس عندی» یعنی برحذر باش از مطمئنترین افراد نزد خودت

در تاریخ اسلام، مشاهده می‌شود که پیامبر (ص) و ائمه (ع) از دادن اطلاعات و اخبار حتی به نزدیکان امتناع می‌کردند. این موارد همه دلیل بر این است که یک نوع شکی نسبت به آنها داشتند و حداقل 50 درصد احتمال خلاف و یا اشتباه می‌دادند.

سوءظن

سومین ویژگی را که در رابطه با یک نیروی اطلاعاتی در فقه سیاسی مورد بررسی قرار خواهد گرفت، داشتن سوءظن به مخالفین و منافقین است زیرا سوظن به مخالفین موجب کشف توطئه‌های آنان شده و راه نفوذ‌شان را در میان مسلمین می‌بندد.

در آیات فراوانی در قرآن به این مطلب اشاره شده است که اسرار خود را به منافقین نگوئید، نسبت به آنان سوءظن داشته باشید، از آنان برحذر باشید و همیشه از آنان احتمال ضرر بدهید.

قرآن در سوره منافقین آیه 5 می‌گوید: ”هم العدو فاحذر هم...“

علی (ع) می‌فرمایند: ”احترسوا من الناس بسوء الظن» یعنی خودشان را حفظ کنید از شر مردم بوسیله سوءظن.

و یا از امام کاظم (ع) نقل شده است که: ”اذا کان الجور اغلب من الحق لم یحل لاحد ان یظن باحد خیرا“ حتی یعرف ذلک منه یعنی اگر ظلم و جور بیشتر از حق و عدالت بود حلال نیست برای احدی که در مورد دیگری حسن ظن نشان دهد تا وقتی که خیر و نیکی را واقعاً از وی ببیند و لذا در چنین موقعیتی اصل با سوءظن است.

سوءظن عبارت از این است که در مورد فردی و یا کاری و ... بیش از 50% احتمال کذب یا خطر داده شود و این احتمال در قلب شخص تثبیت شود. تا زمانیکه واقعیت مطلب روشن شود.

سوءظن در جوهائی که احتمال وجود دشمن، مخالف و منافق زیاد است کارآیی خوبی دارد و از صفات حسنه انسان بشمار می‌رود. ولی متاسفانه در کتابهای اخلاقی و درسهای اخلاقی ما روی این مسئله اصلاً بحث نشده است و اگر هم مطلبی بمیان آمده تصادفی و از روی قرینه بوده است، در جوهایی که فساد غلبه دارد داشتن حسن ظن علامت حماقت و قریب خوردگی انسان است و بالاتر از حماقت، علامت انحراف است، زیرا بعقیده فقه سیاسی، آنجا که ائمه (ع) امر به سوءظن کرده‌اند، موجب بروز صفات حسنه در باطن انسان می‌شود و اگر به این امر عمل نکنیم، موجب بروز انحراف باطنی و اخلاقی می‌شود.

 

هوشیاری و ذکاوت

ویژگی بعدی از ویژگیهای یک نیروی اطلاعاتی که مورد بررسی قرار می‌دهیم، داشتن هوش و ذکاوت است، منظور از هوش، داشتن قوه انتقال سریع معانی و سخن‌سنجی، تمیز و جداسازی وقایع از یکدیگر، احتمال‌سازی صحیح ذهن در برخوردها، آشنائی به راههای فریب می‌باشد.

در تعریف هوش که معنی عربی آن فطنه است. چنین گفته‌اند و الفطنه سرعه ادراک الامور علی الاستقامه یعنی فطانت سرعت فهم درست و محکم امور است.

اصولاً از نظر فقه سیاسی، یک مومن یک نیروی سیاسی اسلام، باید انسانی با هوش و زرنگ باشد، رسول اکرم (ص) در این رابطه می‌فرماید: المومن کیس فطن حذر مومن زرنگ، باهوش و بااحتیاط است، هوشیاری برای یک نیروی اطلاعاتی و سیاسی با مشکل همراه خواهد بود.

از نظر فقه سیاسی، هوشیاری و فطانت به تنهائی کافی نیست و با سایر ویژگیهای عقلی انسان رابطه مستقیم دارد. امام صادق (ع) می‌فرماید: دعامه الانسان العقل و من العقل الفطنه و الفهم و الحفظ و العلم. استواری انسان به عقل اوست و فطانت، فهم، حافظه و علم از عقل هستند.

بنابراین کسی که فطانت و هوشش ضعیف باشد، عقلش هم ضعیف است زیرا در روایت امام (ع) فطانت را از عقل معرفی کرده است.

مثلاً حافظه که در روایت امام صادق (ع) آن را از عقل شمرده نقش مهمی در شناسائی محیط دارد و در حاضر کردن اخبار و کنار هم چیدن آنان هم تاثیر بسزائی دارد بطوریکه در فقه شیعه آمده است که شهادت کسی که حافظه‌اش ضعیف است مورد قبول نمی‌باشد.

یکی دیگر از عواملی که در عقل و در نتیجه در هوشیاری انسان موثر است علم یعنی معلومات می‌باشد که در روایت امام صادق (ع) علم را هم از عقل معرفی کرده‌اند. بنابراین مطالعات مختلف و افزایش معلومات در حافظه برای یک نیروی اطلاعاتی را که در مراحلی با تحلیل اطلاعات سر و کار دارد لازم است و مسئله مطالعات علمی و تاریخی و سیاسی و اخلاقی از ضروریات کار وی می‌باشد. در روایت دیگری از علی (ع) داریم که می‌فرماید: ”العلم مصباح العقل“ و علم چراغ عقل است، یعنی عقل بدون علم کور است و کاری از پیش نمی‌برد و کسانی که با معلومات کم مطالب مهم عقلی را درک می‌کنند اگر معلوماتشان بیشتر بود خیلی بیشتر و بهتر درک می‌کردند.

از عوامل مهم دیگری که در عقل و در نتیجه در هوشیاری و ذکاوت انسان از نظر فقه سیاسی موثر است عامل فهم و ادراک است، فهم غیر از تیربینی و هوشیاری است زیرا بسیاری از مردم ذهنشان زود از یک معنی به معنی دیگر منتقل می‌شود ولی بعلت ضعف در قوه ادراک و فهم، انتقالات سریع ذهن بطور انحرافی و ناهنجار صورت می‌گیرد و این نوع آدم‌ها معمولاً اشتباهات زیادی مرتکب می‌شوند، و برعکس عده‌ای هم هستند که مفاهیم را وقتی به آنها توضیح می‌دهید خوب می‌فهمند و درک می‌کنند ولی به معانی دیگر دیر منتقل می‌شوند و به همین معنی است این روایت از امام علی (ع) که می‌فرمایند: ”الفهم بالفطنه. میزان فهم هر کس باندازه فطانت اوست، یعنی اگر دیدید که انتقال معانی در کسی بسرعت و بدرستی صورت می‌گیرد این علامت فهم اوست و هر اندازه فطانت کسی زیاد باشد فهم او نیز زیاد است و برعکس مسئله درست نیست، یعنی زیادی فهم دلیل زیادی فطانت نمی‌باشد.

هوشیاری ابراهیم (ع) در قرآن کریم در مقابل نمرود، هوشیاری پیامبر اسلام (ص) در چگونگی نصب سنگ حجرالاسود در جای خود، ذکاوت امام علی (ع) در برخورد با شکایت مردی که مدعی بود به اتفاق دوستش مبلغ 1000 دینار نزد زن قریشی به امانت گذارده‌اند و شرط کرده‌اند که بدون حضور هر دو با هم زن حق نداردز امانت را پس دهد. و حال آنکه زن، سال گذشته امانت ما را به دیگری داده است، و صدها مورد و روایت دیگر همگی حاکی از این است که یک نیروی سیاسی اسلام باید انسانی، باهوش و زرنگ باشد و راههای مختلف فریب را بشناسد.

   

دکتر سید علی میرباقری مدیرکل سابق وزارت کشور

 

/ 2 نظر / 218 بازدید
مهدیس

سلام وقت بخیر می خواستم بژرسم که آیا ما باید در همه ی امور شک بکنیم در واقع اگر حتی مزاحمت تلفنی هم داشتیم می تونیم جزئ اطلاعت کشوری در نظر بگیریم و می تونیم به اطلاعت و امنیت کشور گزارش بدهیم ؟

پیرمرد16ساله

باسلام واقعا خسته نباشید ودمتون گرم. این سایت بسیا جامع و کامل است اما یه مشکل بزرگ دارد واینکه دربارهی حزی الله لبنان مطلبی پیدا نکردم.خداحافظ. راستی سایتhttp://hajrezvan.com/fa/ برید.